eftir Jan Øberg

Jan Øberg, framkvæmdastjóri Transnational Foundation for Peace and Future Research (TFF) í Lundi í Svíþjóð, hefur skrifað aðra grein í framhaldi af hugleiðingum sínum um skopmyndir Jótlandspóstsins, sem við birtum hér í íslenskri þýðingu um daginn, og birtist hún á heimasíðu TFF 9. febrúar. Með leyfi höfundarins höfum við líka snarað þessari grein á íslensku. Øberg, sem er danskur, tekur landa sína engum vettlingatökum. Kannski er þetta líka holl lesning fyrir Íslendinga.

Almennt einskorðast umfjöllun fjölmiðla á Vesturlöndum við skopmyndirnar 12 sem birtust í Jótlandspóstinum. Það er hins vegar allt of þröngt sjónarhorn hvort sem er í tíma eða rúmi. Það veldur því líka að reiðin á hinni arabísku „götu“ virðist óskiljanleg og yfirdrifin.

Danska sjónvarpið og aðrir fjölmiðlar hafa nú beint sögunni í ákveðna átt: Danmörk og ríkisstjórnin eru svo til saklaus, við erum misskilin og fórnarlömb illkvittins áróðurs og lyga; viðbrögðin í múslímska heiminum eru ósanngjörn og þeir sem mótmæla eru ómenntaður skríll meðan hófsamir leiðtogar þeirra skilja stöðuna og vilja samvinnu, danskar útflutningsvörur og stöðugleika.

Og CNN segir okkur að ráðherrar og sendiherrar Dana vinni að því nótt sem nýtan dag frá mánudegi til sunnudags að kippa þessu í lag, Georg W. Bush stendur með þeim og þessu lýkur væntanlega innan skamms og þá verður allt aftur „business as usual“.

En það er bara ein spurning sem aldrei er borin fram: Af hverju Danmörk? Hvers vegna núna og hvað skyldu þessi „yfirdrifnu“ viðbrögð múslíma tákna?

Sú var tíðin að litið var á Danmörku, ásamt hinum Norðurlöndunum, sem fyrirmyndarsamfélag: mannúðlegt, opið til hjálpar og móttöku nauðstaddra, samfélag lýðræðis, velferðar og jafnréttis; Norðurlöndin höfðu heilbrigðar efasemdir um réttmæti stríðs og lögðu mikið upp úr alþjóðalögum og Sameinuðu þjóðunum.

Við höfðum „goodwill“ úti í hinum stóra heimi.

Hin umsnúna Danmörk

Með lokum kalda stríðsins og hnignun hinnar sósíaldemókratísku hreyfingar – það má segja að hún hafi sigrað sig í hel – tók við stefna sem byggðist á nýfrjálshyggju, íhlutunarstefnu og þeirri hugmynd að einungis væri um eina leið að ræða.

Fogh Rasmussen forsætisráðherra gekk í fararbroddi með það sem hann kallaði „menningarbaráttu“ til að gera upp við gamlar ríkisstjórnir og aðra, sem þessir nýju leiðtogar kölluðu sósíalíska and-ameríkanska sovétvini, og meint sovétvinsamlegt aukahlutverk Danmerkur í NATO.

Næsta verkefni var að ná tökum á hinum frjálsu rannsóknarstofnunum um alþjóðamál og voru þær, þar á meðal hin virta COPRI, Copenhagen Peace Research Institute, sameinaðar undir einni stjórn. Stjórnarformaður í hinni nýju stofnun, Danish Institute of International Studies (DIIS), er fyrrum utanríkisráðherra, og varnarmálaráðuneytið fjármagnar nú allar rannsóknir varðandi öryggis- og varnarmál.

Þessi nýfrjálshyggjuforysta í Danmörku reyndi að kveða niður alla andstöðu, gerði hinn popúlistíska Danska þjóðarflokk að helstu stoð sinni og hóf að hefna fyrir fortíðina. Það gerði hún með bolsévismann að fyrirmynd (nánari tengslum ríkis og flokks og útpældum áróðri), íhlutunarstefnu með siðmenningartrúboð að leiðarljósi – munið að menningarbylting hafði verið boðuð! – ásamt fúndamentalisma í þeim skilningi að hugmyndum um samkennd innan fjölbreytileikans, frelsi mismunandi skoðana og sígildum hugmyndum um frjálsræði var varpað fyrir borð.

Undir sósíaldemókratískri forystu hafði Danmörk stutt og tekið þátt í sprengjuárásunum á Júgóslavíu. Án minnstu tilraunar til sjálfstæðrar utanríkisstefnu stillti Nyrup Rasmussen sér því næst upp við hlið Bush í „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og eyðileggingu Afganistans. Sannarlega verður ekki allt skrifað á reikning núverandi ríkisstjórnar.

Þegar Sovétríkjunum hafði verið komið fyrir innan hins sögulega sviga var lýst yfir sigri: Nú var ástæðulaust að sýna hófsemd, framundan var bein leið. Hinn forni fjandi lá óvígur, hann hafði haft á röngu að standa þannig að við á Vesturlöndum höfðum samkvæmt skilgreiningu haft rétt fyrir okkur. Vestrið – og þar á meðal litla Danmörk – var orðið einrátt undir forystu Bandaríkjanna. Og hinir skyldu verða eins og við.

Og sumum okkar til furðu sýndu skoðanakannanir að þægilegur meirihluti samsinnti þessu. Hann sneri baki við umheiminum og horfði til nýrra neyslutækifæra sem spruttu upp úr einstæðum hagvexti. Allt gekk svo vel hér í Danaveldi.

Danmörk í stríði á fleiri en einn hátt

Það var ríkisstjórn Fogh Rasmussens sem leiddi Danmörku út í þær siðferðilegu og pólitísku ófarir sem kallast Íraksstríðið. Stærsta fyrirtæki Danmerkur, A.P. Møller-Mærsk, er kirfilega flækt í starfsemi tengda stríðsrekstri, ekki síst Íraksstríðinu. Danmörku hefur nú verið launað ríkulega með samningum sem dönsk tæknifyrirtæki hafa fengið við uppbyggingu eldflaugavarna. Rumsfeld varnarmálaráðherra hefur veitt hinum danska starfsbróður sínum heiðursmerki. Og stuttu eftir innrásina í Írak var danski forsætisráðherrann gerður að heiðursdoktor í Bandaríkjunum.

Í augum margra úti í heimi er Danmörk einum of tryggur handlangari fyrir Washington, sem því miður er það sem mest er hatað í hinum múslímska heimi, ef ekki í öllum heiminum. Vinur óvinar míns er líka óvinur minn…

Og svo er það tilhneiging Danmerkur til útlendingahaturs almennt og múslímahaturs sérstaklega; hið síðarnefnda getur verið samsett úr ýsmum þáttum, svo sem að fordæma íslam og sögu þess sem eitthvað öfgafullt eða frumstætt, að horfa framhjá hinum hófsamari meirihluta múslíma, að líta á íslam sem alvarlegt vandamál og að múslímar eigi sök á öllum deilum sem þeir eru flæktir í, heimta að múslímar breyti trú sinni og samfélagi, líta svo á að hin kristnu Vesturlönd hafi sérstakan rétt til að þröngva umbótum upp á samfélög múslíma og kynda undir stríði gegn hinum múslímska heimi.

Ummæli danskra stjórnmálamanna um „hina aðkomnu“ og hluti af danskri löggjöf hefur vakið alþjóðlega athygli – og ekki beint jákvæða. Að hluta liggur þetta múslímahatur að baki því hvernig Danmörk og önnur vestræn ríki koma fram við til dæmis Palestínumenn og Íraka. Það hefði klárlega verið litið á það sem Gyðingahatur ef eitthvað í þá veru ætti sér stað gagnvart Gyðingum.

Það er óþarfi að fara hér að frekar í saumana á þessari óskemmtilegu hlið dansks samfélags nútímans. Á síðustu áratugum hefur verið um að ræða meðvitaða pólitíska heimspeki sem Danski þjóðarflokkurinn hefur verið í forsvari fyrir og hefur hlotið töluverðan hljómgrunn í þjóðarsálinni. Ekki er ólíklegt að þetta stafi að talsverðu leyti af sívaxandi tækifærum til efnislegrar neyslu um leið og snúið er baki við umheiminum og sósíaldemókratar hafa sett sjálfa sig til hliðar.

Þannig að á tímum hnattvæðingar fór heimsmynd Dana að einkennast af nesjamennsku. Þeir urðu sjálfumglaðir og sjálfbyrgingslegir. Miðað við fyrri tíma er ótrúlega lítil umræða um mikilvæg málefni eins og fátækt í heiminum eða þúsaldarmarkmiðin. Ekkert af því sem hér hefur verið nefnt af danskri utanríkisstefnu, og þá meðal annars sú staðreynd að Danmörk á í styrjöld, hefur valdið nokkru sem minnir á þær umræður sem fara fram í Bandaríkjunum, Bretlandi eða á Ítalíu,

Danskt efnahagslíf gengur vel samkvæmt öllum mælikvörðum. Menn hafa efni á að verðlauna sjálfa sig enn frekar. Fyrir flesta Dani er neysluhyggjan mikilvægasta eða einasta hyggjan. Þegar Danir og stjórnmálamenn þeirra hugsa og tala um heiminn er það Evrópusambandið eða 8% mannkyns sem markar sjóndeildarhringinn. Líkt og í Bandaríkjunum er allt utan Evrópusambandsins svolítið óáþreifanlegt, framandi og reyndar stórhættulegt. Orðið samstaða – sem felur líka í sér mannlegan áhuga á hinum 92% mannkynsins – er að mestu horfið úr hinu pólitíska tungumáli. Hinn frægi danski eiginleiki að hafa það notalegt, „hygge sig“, hefur umbreyst í það að láta sér á sama standa eða finnast restin af veröldinni ekki koma sér við.

Saklausir og undrandi skeggræða Danir nú „hvers vegna þeir hata okkur svona?“ Á undanförnum dögum hafa þeir náð ansi langt í að taka á sig hlutverk fórnarlambsins. Hins vegar er ekkert um það rætt hvað hefur gerst í Danmörku og hvað aðrir meini kannski um landið.

Upplýsingar berast á leifturhraða kringum jörðina. Úti í heimi hafa menn tekið eftir því að fyrirmyndarsamfélagið Danmörk er ekki lengur til. Sumir sjá Danmörku sem lítið skúrkaríki sem töltir eftir aðalskúrknum.

Svo að Danmörk hefur nú – tvímælalaust – „bad will“ úti í heimi.

Danmörk á enn val

Til að draga þetta saman þá eiga þessar skopmyndir af Múhameð sem sagt heima í víðara samhengi í tíma og rúmi. Líklega voru þær bara hinn frægi dropi í yfirfullan bikar.

Ef maður tekur þetta víðara samhengi með í reikninginn, þá verður Danmörk, bæði ríkisstjórnin og þjóðin, að taka sig á og spyrja: Hvað er það sem við virðumst hafa gert svo rangt í augum margra á síðustu 10-15 árum? Heiðarleg umræða gæti hugsanlega lagt til einhverja nýja þekkingu og skapað möguleika á að koma fram við umheiminn af meiri sáttfýsi og minni menningarblindu.

En ef maður heldur áfram bæði í stjórnmálum og fjölmiðlum að stara úr sér augun á þessar teikningar og láta samhengið lönd og leið, þá munu viðbrögð Dana áfram einkennast af sjálfsvorkunn. Sem „fórnarlömb“ munu þeir sökkva dýpra í menningarlegt tilfinningaleysi og stofnanagerðan skort á sjálfsgagnrýni og samlíðan. Og það mun hafa í för með sér meiri áreksta innan Danmerkur og milli Danmerkur og hins múslímska heims.

Þar til nú hefur danska ríkisstjórnin og fjölmiðlarnir – jú, sem betur fer eru undantekningar – valið hina einföldu leið sjálfsvorkunnar þar sem skopmyndirnar eru teknar úr samhengi sínu: hugsið ykkur að þetta snarbilaða fólk skuli fyllast svona móðursýki út af nokkrum ómerkilehgum teikningum!

Þetta lofar ekki góðu. Það opnar engar leiðir til lausnar, sátta eða þeirrar samkenndar sem nauðsynleg er til að veröld okkar hrynji ekki. Hvort sem það er ætlunin eða ekki, þá mun þessi afstaða skapa enn meiri og endutekna reiði meðal meðborga okkar úti í heimi.

Er von í þessu myrkri? Já, meðal annars vegna þess að þrátt fyrir allt fara nú fram meiri umræður meðal Dana en fyrr. Og það hafa verið settar upp þrjár vefsíður þar sem látin eru í ljós önnur viðhorf en þau sem ríkistjórnin hefur í frammi og fólk er hvatt til að skapa sameiginlega framtíð með gagnkvæmri virðingu. Ég vona innilega að milljónir múslíma muni uppgötva þær og taka upp samræður við þessa jákvæðu Dani.

Forsoning nu (Reconciliation now)
Another Denmark

Og hér má finna yfirlýsingu frá arabískum og múslímskum ungmennum sem vilja leggja sitt að mörkum til friðar og skilnings:

We are sorry, Norway and Denmark

Fyrr á þessu ári var alþjóðlega samfélagsþingið – World Social Forum – haldið í Bamako í Malí og Caracas í Venesúela. Þótt um langan veg væri að fara sóttu nokkrir Íslendingar þessi þing, ásamt fjölda fólks úr frjálsum félagasamtökum víðs vegar úr heiminum.

Fimmtudagskvöldið 16. febrúar efna Samtök herstöðvaandstæðinga til fundar þar sem þrír ferðalangar segja frá ferðum sínum á samfélagsþingin í Venesúela og Malí. Þau eru:

* Halla Gunnarsdóttir, blaðamaður
* Alistair Ingi Gretarsson, nemi í alþjóðasamskiptum
* Viðar Þorsteinsson, heimspekingur

Fundarstjóri verður Einar Ólafsson, ritstjóri Friðarvefsins.

Fundurinn hefst. kl. 20 í Friðarhúsi.

Allir velkomnir.

Stöðugt berast fréttir af undirbúningi aðgerða gegn Íraksstríðinu víðs vegar um heim 18.-19. mars. Á vefsíðu The Troops Out Now Coalition (TONC) í Bandaríkjunum má finna lista yfir fyrirhugaðar aðgerðir í 21 fylki í Bandaríkjunum og 17 öðrum löndum (sjá hér). Á vefsíðu United for Peace and Justice í Bandaríkjunum er listi yfir 60 staði í Bandaríkjunum þar sem aðgerðir hafa verið auglýstar, sjá hér. Eflaust er þetta einungis brot af öllum þeim aðgerðum sem eru í undirbúningi, enda eru enn 5 vikur til stefnu og stöðugt bætast við nýir staðir.

Alþjóðlegu samfélagsþingin (World Social Forum), sem er nýlega lokið í Bamako í Malí og Caracas í Venesúela, hafa hvatt til aðgerða þessa daga um allan heim og sömuleiðis hefur undirbúningsfundur fyrir Evrópska samfélagsþingið (European Social Forum), sem verður í Aþenu 4.-7. maí næstkomandi, hvatt til aðgerða hvarvetna í Evrópu. Þessar ályktanir má nálgast á ofangreindri vefsíðu The Troops Out Now Coalition.

Eins og fram hefur komið eru Samtök herstöðvaandstæðinga að undirbúa aðgerðir í Reykjavík 18. mars. Við hvetjum friðarsinna og andstæðinga Íraksstríðsins til að fylgjast með undirbúningnum og taka þátt í honum. Þeir sem vilja fá boð um undirbúningsfundi geta haft samband við formann SHA, Stefán Pálsson, í síma 551-2592 eða 617-6790 eða gegnum netfangið stefan.palsson@or.is.

Frá MFÍK

Aðalfundur MFÍK 2006 verður haldinn miðvikudaginn 15. febrúar kl. 20 í Friðarhúsinu, Njálsgötu 87 (á horni Snorrabrautar).

Dagskrá:

• skýrsla formanns,
• ársreikningar lagðir fram,
• tillögur að lagabreytingum,
• stjórnarkjör,
• önnur mál.

Fjölmennum og tökum með okkur gesti.

Undirbúningsfundur MFÍK vegna 8. mars í Friðarhúsi. Allir velkomnir.

Opinn fundur miðnefndar SHA í Friðarhúsi um starfið framundan.

eftir Jan Øberg

Jan Øberg, er framkvæmdastjóri Transnational Foundation for Peace and Future Research (TFF), sem er friðarstofnun í Lundi í Svíþjóð, en á þessu ári eru 20 ár liðin síðan hún var sett á fót. Øberg var gestur Samtaka herstöðvaandstæðinga á alþjóðlegu friðarráðstefnunni Friðsæl framtíð, sem var haldin í Reykjavík í maí 2002, og hélt þar erindi. Hann hefur beitt sér fyrir friðsamlegri lausn deilumála og kynnt sér orsakir og þróun deilumála og styrjalda víða um heim. Heimasíða TFF, www.transnational.org, er full af fróðleik um þessi málefni og þar birtast hugleiðingar og greiningar Øbergs og félaga hans um málefni líðandi stundar. Eftirfarandi grein birtist á vefsíðunni 7. febrúar á ensku en mun einnig koma þar á dönsku og sænsku. Hér er hún birt í íslenskri þýðingu með góðfúslegu leyfi höfundar.

Teikningar Jótlandspóstsins eru merkingahlaðnar skopmyndir. Þær tengja Spámanninn við hryðjuverk, glæpi og kúgun kvenna. Engin þeirra stuðlar á nokkurn átt að samræðum, aukinni þekkingu eða gagnkvæmum skilningi milli Dana og múslíma, sem svo sannarlega er þörf á. Þær eru illkvittnar.

Hin ofsafengnu viðbrögð við þeim kunna að valda undrun. En í samhengi við okkar hnattvædda samtíma ber birting myndanna vott um hugsunarleysi og hafði í raun engan tilgang. Hún ber vott um svo mikinn skort á góðum (blaðamanna-) mannasiðum að manni ofbýður.

Verra er þó að danska ríkisstjórnin skildi hvorki málið í sjálfu sér né þörfina á að draga úr skaðanum svo fljótt sem auðið varð. Forsætisráðherrann, Fogh Rasmussen, lokaði strax á allar samræður með því að fylgja fordæminu varðandi stefnu Dana gagnvart Írak og í innflytjendamálum: samkvæmt skilgreiningu gerum við engin mistök og við þurfum ekkert að læra af öðrum.

Ef ríkisstjórnin hefði botnað eitthvað í umheimi okkar og samtíma hefði hún lagt áherslu á rétt Jótlandspóstsins til að birta skopmyndirnar en jafnframt notað tækifærið til að taka skýra afstöðu gegn svona skaðlegu og ögrandi athæfi.

Blaðamannafundur forsætisráðherrans og utanríkisráðherrans 7. febrúar bætti litlu við öðru en áframhaldandi sjálfshælni án nokkurs merkis um iðrun, afsökunarbeiðni eða sáttvísi. Áhersla forsætisráðherrans á að hann nyti fulls stuðnings George W. Bush – í ræðu til hins múlímska heims – sýnir að hann hefur átakanlega lítinn skilning á veröldinni.

Við hljótum að fagna því að ritstjóri Jótlandspóstsins hefur beðist afsökunar á því að hafa ögrað svo mörgum og sært, en það hafi ekki verið meiningin (30. janúar 2006). Hann heldur því fram að teikningarnar hafi verið birtar sem liður í „viðvarandi umræðum um tjáningarfrelsið sem er okkur svo miklisvert“. Gott og vel – en hvílík menningarleg staurblindni!

Tjáningarfrelsisrökin hljóma fölsk. Að frjáls fjölmiðlun sé til er í besta falli takmörkuð sannindi. Hvernig venjulegir vestrænir fjölmiðlar fjalla um sum málefni samtímans, svo sem þátttöku ríkisstjórna þeirra í styrjöldum, er einungis eitt af mörgum dæmum um sjálfsritskoðun og áróður í þjónustu valdsins frekar en sannleikur og frelsi í skoðanamótun. Frelsi fjölmiðla hefur líka alltaf falið í sér frelsi til að vanrækja sannleikann og ýta honum til hliðar – til dæmis sannleikanum um hvernig og hvers vegna milljarðar fólks lifa við stöðuga örbirgð. Og það hefur falið í sér afstöðu með stefnu stjórnvalda frekar en hagmunum samfélagsins.

Í öðru lagi fylgir tjáningarfrelsinu ábyrgð. Það jafngildir ekki rétti til að auðmýkja, særa, ærumeiða eða rægja. Persónulegur þroski sem og siðfáguð framkoma snýst líka um dómgreind og hvað sé við hæfi að segja og hvenær – og hvers vegna. Blaðamenn geta sýnt virðingu, kurteisi, samúð og háttprýði gagnvart öðru fólki – eða er það ekki?

Í þriðja lagi, þá vita það allir sem hafa farið út fyrir sitt menningarsvæði að tjáningarfrelsi og svokölluð almennt viðurkennd gildi verður að túlka í réttu samhengi. Engin menning og ekkert samfélag vill láta útlendinga þröngva sínum skilningi upp á það. Hinn venjulegi Vesturlandabúi – kennari heimsins, aldrei nemandi – mundi aldrei sætta sig við að hindúar eða múslímar þröngvi sínum túlkunum upp á þau gildi sem hann hefur í daglegu lífi sínu.

Ég er danskur borgari en hef búið í Svíþjóð í 33 ár. Tímabundið hef ég starfað í Sómalíu, á Balkanskaga, í Japan, Búrúndí og víðar. Það sem hefur verið að gerast í Danmörku er mér óskiljanlegt bæði sem Dana og menntamanni. Ég er hræddur, jafnvel skelkaður, þegar ég íhuga afleiðingarnar af því sem ég vil kalla vestræna sjálfupphafningu og menningarlegan yfirgang og stofnanagerða kynþáttahyggju. Samfélagið er orðið svo gegnsýrt af þessu og þetta er orðið svo “eðlilegt“ eftir lok kalda stríðsins að hvorki Danir né aðrir Vesturlandabúar almennt virðast sjá það. Með stríðinu gegn hryðjuverkum erum við þegar lent í nýju köldu stríði. Og fyrir því er engin réttlætanleg ástæða önnur en mannleg heimska sem stafar af menningarlegum hroka og skorti á sjálfsgagnrýni og samúð.

Mér dettur ekki í huga að skopmyndirnar af Múhameð eða rökin um frelsi fjölmiðla séu annað en liður í menningarlegri blindni og auðmýkjandi framkomu gagnvart fólki utan Vesturlanda. Þetta byggist á aldagamalli hefð fyrir auðmýkingu og tilfinningaleysi gagnvart „hinum“.

Dönsk stjórnmál eru orðin svo gersamlega laus við skilning gagnvart öðrum að danski utanríkisráðherrann, Stig Møller, tönnlast á sama orðinu: Óafsakanlegt! – en á þá ekki við stefnu sinnar eigin ríkisstjórnar í innflytjendamálum eða þátttöku hennar í þjóðarmorði og fjöldamorðum í Írak, heldur – já, auðvitað – viðbrögð múslíma víða um heim. Í síauknum mæli eru Danir sýndir sem fórnarlambið en viðbrögð múslíma sem yfirdrifin.

Fáir Danir og fáir danskir fjölmiðlar virðast tilbúnir til að setja málið í víðara samhengi og spyrja hvort stefna Danmerkur – Írak, innflytjendamál, fordómar gagnvart múslímum – gæti verið helsta orsökin fyrir öllu þessu.

Gerum ráð fyrir að Danir og danskir stjórnmálamenn hafi enn siðfágun og mannlegan þroska. Ef svo er ættu þeir nú að viðurkenna að það er kominn tími til sýna hógværð, líta í eigin barm, biðjast afsökunar og leita sátta. Siðmenning sem ekki er fær um það fer hnignandi og verður í hnignun sinni líka hættuleg sér og öðrum. Hún verður siðmenning skúrksins.

Þessa dagana óttast ég að vestræn menning muni í æ ríkari mæli skorta samúð og verða ófær um opnar rökræður. Því miður! Fæðingarland mitt er nú skúrkaríki í augum milljóna manna. Hvort þetta er réttur dómur eða ekki er ekki málið. Málið er að núverandi stefna danskra stjórnvalda er meginástæða þess að milljónir manna eru þessarar skoðunar.

Við erum hugsanlega að verða vitni að upphafinu á þróun í átt að hörmungum sem eiga sér vart sinn líka.