Í brennidepli Archives

Ávarp flutt á samstöðufundi með grænlensku þjóðinni

Margmenni var á fundi Samtaka hernaðarandstæðinga við sendiskrifstofu Grænlands laugardaginn 24. janúar. Hernaðarandstæðingurinn Steinunn Þóra Árnadóttir, fyrrum formaður Vestnorræna ráðsins flutti meðfylgjandi ræðu:

Ágæta samkoma

Við erum hér saman komin til samstöðufundar með nágrönnum okkar og vinum á Grænlandi.

Grænland – þetta ótrúlega fallega og gríðarlega stóra og strjálbýla land, sem er okkar næsti nágranni! Slípuðu beru klappirnar, ísinn og ísjakarnir sem mynda síbreytileg listaverk á sjónum, birkivöxnu hlíðarnar í fjörðunum í suðri og svo öll víðáttan.

Ég þekki engan sem hefur komið til Grænlands og ekki heillast algjörlega. Það voru mikil forréttindi að vera formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins í nokkur á og vera í eitt ár formaður þess – ráðsins sem formgerir þingmannasamstarf þriggja ríkja: Íslands, Grænlands og Færeyja.

Áhersla Grænlendinga þar hefur verið skýr:
• Ekkert um Grænland án Grænlendinga.
• Norðurslóðir eru ekki taktískt landsvæði í stórveldabrölti heldur heimili fólks.
• Krafan um að vera fullgildur aðili að Norðurlandaráði, krafa sem Íslendingar hafa stutt með ráðum og dáð.

Það hefur verið vægast sagt ömurlegt að fylgjast með dólgshætti, fyrirlitningu og frekju Donalds Trump forseta valdamesta og öflugasta hernaðarveldis veraldar síðustu daga, vikur og mánuði.

Og einhver kunna að spyrja – það er að segja einhver önnur en við sem hér erum saman komin í dag – hvort það skipti einhverju máli að halda fund til stuðnings Grænlendingum og Grænlandi? Og svarið er skýrt – Það skiptir máli!

Hvað Trump sjálfan varðar held ég að það skipti reyndar engu máli, ekki frekar en aðra ráðamenn í heiminum sem gefa skít í Alþjóðalög eða almenning.

En það skiptir máli fyrir grænlensku þjóðina að finna að fólk stendur með þeim og hagsmunum þeirra. Og það skiptir mál að aðrir þjóðarleiðtogar sjái að almenningur víðsvegar um heiminn standi með Grænlendingum.

Það hefur verið fróðlegt og oft og tíðum gaman að fylgjast með baráttu Grænlendinga á liðnum árum og áratugum fyrir réttindum sínum og kröfum um að þeir fari með sín eigin mál. Það hafa vissulega verið ólíkar skoðanir um það hversu hratt beri að krefjast sjálfstæðis frá Dönum og fyrir kosningarnar fyrir tæpu ári var áhersla margra á að velferðar- og heilbrigðismál, menntamál og styrking innviða væru brýnust, og liður í því að þétta og styrkja samfélagið til að undirbúa sjálfstæðið.

Á sama tíma voru Grænlendingar, með grænlenskar konur í fararbroddi, að krefjast réttlætis í hinu hræðilega lykkjumáli. Þar sem getnaðarvarnarlykkjum var komið fyrir án samþykkis og vitundar í þúsundum grænlenskra stúlkna og kvenna í þeim tilgangi að draga úr frjósemi þeirra. Þjóðarmorð var orðið sem sum notuðu. Að lokum baðst danski forsætisráðherrann afsökunnar vegna málsins og konur fá greiddar skaðabætur. Skaðabætur sem grænlenskar konur hafa bent á að sé viðurkenning á því sem þeim var gert en bæti að sjálfsögðu ekki skaðann sem heilsuleysi og barnleysi gegn þeirra vilja hefur haft í för með sér.

Það virtist ástæða til bjartsýni fyrir framtíðina.

Það er óhætt að segja að yfirlýsingar Trump um að Bandaríkin verði að eignast Grænland hafi vakið upp ugg í fólki. Eðlilega! Við hér í okkar heimshluta höfum horft upp á risaveldin vaða yfir fátæk og fjarlæg ríki á skítugum skónum og fótum troða sjálfsákvörðunarrétt þeirra. Við höfum séð ríkisstjórnum steypt, auðlindum rænt og lögmætum stjórnvöldum skipað fyrir verkum. En það var langt í burtu! Þess vegna bregður okkur við þegar þeir sem voru skilgreindir sem bandamenn eða vinaþjóðir beita sömu brögðum hér heima í túngarðinum hjá okkur. Gegn okkar næstu nágrönnum.

Við þessar aðstæður verður ógn hernaðarveldisins skyndilega þrúgandi. Í grænlenskum fjölmiðlum hefur mátt lesa um það hvernig fólki hefur liðið illa, það sofið illa á nóttinni og kviðið því að heyra hvað komi næst frá Trump.

Grænlendingar eru líkt og við Íslendingar með Varnarsamning við Bandaríkin. Sá samningur veitir raunar Bandaríkjunum rétt til að gera nánast það sem þeir vilja ef þeir telja ástæðu til. Þessi samningur var ekki gerður í neinu samráði við Grænlendinga sjálfa. Hann var gerður milli bandarískra og danskra stjórnmálamanna. Stórum hlutum hans var haldið leyndum, meira að segja fyrir danska þinginu – hvað þá heimamönnum.

Þetta er ljót saga. Til þess að rýma fyrir herstöðvunum var fólk flutt nauðungarflutningum af heimilum sinum og burt úr byggðalögum. Þegar Bandaríkjaher ákvað að geyma kjarnorkuvopn á Grænlandi var það gert með leynisamningi. Svo árum skipti flugu bandarískar herflugvélar í sífellu með kjarnorkuvopn innanborðs yfir Grænlandi og lentu bara til að taka eldsneyti. Eins slík vél fórst með þeim afleiðingum að geislavirk efni bárust út í umhverfið. Verkamennirnir sem fengnir voru til að moka upp geislavirkan snjóinn fengu ekkert að vita um það og fjöldi þeirra dó úr krabbameini.

Undanfarna áratugi hefur bandaríkjaher lokað öllum grænlensku herstöðvum nema einni og skilið eftir sig kjarnorkuúrgang, olíumengun og drasl sem ekkert bendir til að ætlunin sé að hreinsa. Í þeim herstöðvum sem Bandaríkin kunna nú að vilja opna á Grænlandi verða sömu kröfur gerðar og Bandaríkjamenn fengu dönsk stjórnvöld til að samþykkja á dögunum varðandi bandarískar herstöðvar í Danmörku: innan þeirra gilda bandarísk lög. Danskir dómstólar mega ekki dæma í afbrotum sem þar kunna að vera framin.

Bandaríkin hafa alltaf verið knúin áfram af heimsvaldastefnu og hafa ekki hikað við að víkja til hliðar alþjóðalögum til að gagnast eigin hagsmunum – við erum hinsvegar vanari því að íhlutanir og árásarstríð eigi sér stað í öðrum og fjarlægari heimshlutum.
Gaza, Venesúela – man einhver Írak, Afganistan, Líbýu?

Við hernaðarandstæðingar höfum alla tíð bent á það að Varnarsamningurinn og raunar aðildin að Atlantshafsbandalaginu hafi alltaf snúist um varnir og hagsmuni Bandaríkjanna, ekki okkar. Og það sama gildir um Grænland – og Grænlendingar eru svo sannarlega að finna fyrir því núna.

Kæru félagar.

Um langt ára skeið var Norðurskautssvæðið skilgreint sem lágspennusvæði – og það var meðvituð pólitísk ákvörðun að hafa það svo. Nú virðist sú stefna fyrir bí, allavega eins og sakir standa. Hermenn Nató, norskir, sænskir, þýskir, franskir og hollenskir svo mætti áfram telja, ganga um götur Nuuk. Og hundruðum milljarða er lofað í aukna hernaðaruppbyggingu með tilheyrandi sóun og skaðlegum áhrifum á samfélag og umhverfi.

Við verðum að krefjast þess að aftur verði horfið til þeirrar stefnu að halda Norðurslóðum sem lágspennusvæði og koma í veg fyrir vígbúnaðarkapphlaup þar. Vígbúnaðarkapphlaup sem er fjármagnað og stýrt af evrópskum Natóríkjum er ekki síður háskalegt en brölt annarra risavelda. Grænlenska þjóðin á rétt á að lifa í friði og öryggi og ráða sinni framtíð sjálf án þess að vera undir hælnum á herjum erlendra ríkja sem hafa aðra hagsmuni en velferð og farsæld heimamanna efst í huga. Stöndum með Grænlendingum.

Steinunn Þóra Árnadóttir

25/01/2026

Stöndum með Grænlandi

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli, Viðburður

Stuðningsfundur með sjálfsákvörðunarrétti Grænlands og mótmæli gegn heimsvaldastefnu Bandaríkjanna á torginu gegnt Grænlensku sendiskrifstofunni við Túngötu 5, laugardaginn 24. janúar kl. 12:00.

Steinunn Þóra Árnadóttir fyrrverandi formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins flytur tölu. Anton Helgi Jónsson les ljóð. Frekari dagskrá kynnt síðar.

Bandaríkin hafa aldrei virt sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða en nú hefur gríman fallið og stjórnvöld þar krefjast yfirráða yfir öllu vesturhveli jarðar í krafti hernaðarvalds. Trump hefur hótað íhlutunum og vanvirt fullveldi nágrannaríkja sinna og meintra bandamanna, ráðist inn í Venesúela þvert á öll alþjóðalög og hótar nú hervaldi og efnahagsþvingunum til þess að sölsa undir sig Grænland í afturhvarfi til nýlendustefnu 19. aldar.

Sýnum Grænlendingum stuðning og höfnum kúgunartilburðum Bandaríkjanna og undirlægjuhætti gagnvart þeim.

20/01/2026

Umræðufundur um Grænland og Venesúela

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli, Viðburður

Árás Bandaríkjanna á Venesúela og ránið á forseta landsins hefur vakið upp spurningar um framhaldið enda hafa Bandaríkin langa og blóðuga sögu íhlutana í Rómönsku-Ameríku.

Þó að aðferðirnar séu gamalkunnugar er opinbert skeytingarleysið um alþjóðalög ákveðin nýlunda og það hefur aftur kynnt undir ótta um að Grænland kunni að vera næsta skotmarkið.

Hittumst og ræðum málin óformlega frá sjónarhorni hernaðarandstæðinga í Friðarhúsi miðvikudaginn 14. janúar kl. 20:00. Gunnvör Rósa Eyvindardóttir stjórnmálafræðingur sem hefur rannsakað Venesúela opnar umræðuna.

14/01/2026

Ályktun um árás Bandaríkjanna á Venesúela

By Guttormur ÞorsteinssonÁlyktun, Í brennidepli

Miðnefnd Samtaka hernaðarandstæðinga fordæmir freklega árás Bandaríkjanna á Venesúela og ránið á forsetanum Nicolás Maduro laugardaginn 3. janúar.

Um áratuga skeið hafa Bandaríkin hlutast til um málefni ríkja Rómönsku Ameríku, skipulagt þar valdarán, stutt hryðjuverkahópa eða haft áhrif á kosningar. Sú saga er löng og einkennist af skýlausum brotum á alþjóðalögum og fullveldisrétti landa. Um árabil hefur Venesúela mátt sæta grimmilegu hafnbanni og efnahagsþvingunum sem valdið hafa mikilli neyð meðal almennings. Við það hafa bæst ítrekaðar ólöglegar árásir á báta og rán á olíuskipum. Mannskæðar árásir á Venesúela og ránið á forsetanum nú eru hins vegar óvenjulegar að því leyti að Bandaríkjastjórn gerir enga tilraun til að ljá þeim lögmæti. Þess í stað eru þær staðfesting á nýsamþykktri þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna þar sem þau áskilja sér rétt til að fara sínu fram á skilgreindu áhrifasvæði sínu og beita hervaldi hvar sem þeim hentar.

Samtök hernaðarandstæðinga fordæma þessa árás og það fullkomna virðingarleysi Bandaríkjanna við alþjóðalög sem hún sýnir. Það er krafa samtakanna að íslensk stjórnvöld og utanríkisráðherra fordæmi þessa framgöngu með afdráttarlausum og skýrum hætti í stað þess að réttlæta löglausa innrás og mannrán sem „velheppnaða aðgerð“. Meðvirkni Íslands og annarra Nató-ríkja með framferði Bandaríkjanna líkist einna helst ofbeldissambandi. Afleiðingin af slíkjum undirlægjuhætti verður einungis áframhaldandi ofbeldi og enn háskalegri veröld.

04/01/2026

Ávarp Kolbrúnar Halldórsdóttur eftir friðargöngu 2025

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli

Kæru harðkjarna-friðarsinnar! Það er ánægjulegt að sjá hversu mörg við erum hér saman komin í aðdraganda hátíðar ljóss og friðar, þrátt fyrir gula veðurviðvörun.

Vissulega hefði legið beint við að tala hér um yfirstandandi þjóðarmorð Ísraels á Palestínufólki en það get ég ekki. Mér líður eins og Kristínu Ómarsdóttur rithöfundi, sem skrifar sögur um formæður sínar sem lifðu á átjándu og nítjándu öld, hún segir að það sé einfaldara en að skrifa um samtímann. Í viðtali um daginn sagði Kristín: Maður hefur ekki tök á orðunum til að lýsa því sem er að gerast á Gaza. . .

Nýlega kynntu íslensk stjórnvöld drög að varnar- og öryggismálastefnu fyrir Ísland. Varnar og öryggismálastefnu! Hún veldur áhyggjum, m.a. vegna þess að hún gerir ráð fyrir aukinni og umtalsverðri þátttöku Íslendinga í vopnakaupum. Merkilegt, því það er ekki það sem almenningur vill!

Í stefnudrögunum er kveðið á um mikla aukningu fjárútláta til varnar- og öryggismála. En hvaðan verða þeir fjármunir fengnir? Varla með aukinn skattheimtu? Er ekki líklegra að þeir verði teknir frá grunnstoðum samfélags okkar; heilbrigðis- og velferðarkerfunum, eða mennta- og menningarstofnunum okkar? Viljum við það?

Stjórnvöld segjast með stefnunni vera að bregðast við þeim ógnum sem að okkur steðja, en hvaða ógnir eiga þau við? Tala þau nægilega skýrt? Og eru þau alveg heiðarleg gagnvart okkur? Og hvaðan kemur þeirra leiðsögn?

Í umfjöllun Dagfara um stefnudrögin segir að Ísland gerði mun betur í að vera kröftug rödd friðar- og afvopnunar, fremur en að vera veikasta tístið í kór hervelda.

Síðustu ár hef ég varið starfskröftum mínum í starf á vettvangi samtaka launafólks. Það er gefandi starf og spannar vítt svið. Það eru ekki ný sannindi, en verkalýðshreyfingin er öðru fremur mannréttindahreyfing. Hún á rætur sínar í mannréttindabaráttu og reyndar líka baráttu fyrir lýðræði og friði.

Norrænt samstarfsnet samtaka launafólks (NFS) hélt fyrir skemmstu málþing um ógnirnar sem stafa að lýðræðinu um þessar mundir. Einn frummælenda var framkvæmdastjóri Alþjóðasambands verkalýðsfélaga (ITUC), Luc Triangle, og það sem situr mest í mér af því sem kom fram í máli hans er það sem hann sagði um stríð og frið. Hann sagði: Hættum að fjárfesta í hernaði – Fjárfestum í friði!

Opnum augu okkar fyrir því að með því að fjárfesta í hernaði sköpum við hættu fyrir fólkið sem verður fyrir barðinu á hernaðaraðgerðunum. Þannig færumst við áratugi aftur í tímann, á vit kalda stríðsins og kjarnorkuógnanirnar sem ég og mínir jafnaldrar ólumst upp við. Viljum við það?

Alþjóðasamband verkalýðsfélaga hefur um árabil unnið ötullega að vitundarvakningu um alvarlegar lýðræðisógnir, sem stafa, ekki bara að þeim ríkjum þar sem lýðræði stendur nokkuð traustum fótum, heldur ekki síður að þeim sem búa við hálfgildings lýðræði . Ógnir þessar eru bæði af pólitískum og hernaðarlegum toga. Þær birtast einna helst í vaxandi bandalagi milljarðamæringa, vopnaframleiðenda og andstéttarfélagslegra stórfyrirtækja, – fyrirtækja sem kynda undir hervæðingu, öfgahægri stjórnmálum og árásum á lýðræðið. Stjórnendur slíkra fyrirtækja hafa komið ár sinni þannig fyrir borð að þeir eiga sæti í innsta hring með ráðamönnum um allan heim sem um þessar mundir endurmóta valdakerfi heimsins.

Á lista Alþjóðasamtaka verkalýðsfélaga yfir fyrirtæki, sem þarf að hafa auga með í þessu sambandi, eru nokkur sem eiga það sameiginlegt að styðja atlögu að réttindum launafólks, félagslegum verndarkerfum og lýðræðislegum stofnunum og skapa þannig heim sem þjónar einkahagnaði á kostnað fólks og Móður Jarðar.

Framkvæmdastjóri Alþjóðasambands verkalýðsfélaga sagði líka á málþinginu um daginn:

„Við erum vitni að valdaráni milljarðamæringa gegn lýðræðinu. Þeir sem græða á stríði, kúgun og ójöfnuði nota nú auð sinn og áhrif til að setja reglur alþjóðahagkerfisins“ Viljum við það?

Ógnirnar eru vel sýnilegar, við sjáum fyrirtæki sem tvinna saman hernaðaraðgerðir og alþjóðlegt gervihnattaeftirlit.

Fyrirtæki sem eru burðarásar nútíma eftirlitsinnviða, en með sterk tengsl við innflytjendaeftirlit og einræðisstjórnir.

Fyrirtæki sem þróa sjálfvirk vopn og eftirlitskerfi og lýsa fyrirlitningu á opinberu aðhaldi.

Fyrirtæki sem vinna að hervæðingu gervigreindartækja, magna upp hægri áróður og reka pólitíska hentistefnu.

Fyrirtæki sem hagnast á þróun kjarnavopna og eyða fúlgum fjár í að grafa undan vopnaeftirliti alþjóðastofnana.

Fyrirtæki sem hagnast á gríðarstórum varnarsamningum á sama tíma og þau styðja öfgahægri öfl og bæla niður verkalýðsfélög.

Fyrirtæki sem fjárfesta í kjarnavopnum og nota lífeyrissparnað launafólks til að fjármagna andlýðræðislegan áróður um vald stórfyrirtækja.

Á sama tíma og fyrirtæki af þessu tagi kynda undir hernaði, grafa af afli undan alþjóðastofnunum, sérstaklega stofnunum Sameinuðu þjóðanna, og hatast út í frjáls félagasamtök.

Þættir Ríkisútvarpsins um konungssinnana í Kísildal voru framleiddir í upphafi árs og eru eru nú endurteknir. Okkur þóttu þeir lygilegir þegar þeir fóru fyrst í loftið, en finnum núna að veruleiki konungssinnanna, sjónarmið þeirra og áróður, eru að ná tökum á stjórnmálamönnum um víða veröld og þar með efnahagskerfi heimsins.

Hættumerkin eru augljós!

Alþjóðasamband verkalýðsfélaga kallar eftir brýnum umbótum til að hemja áhrif stórfyrirtækja, gera stofnanir lýðræðislegri og seigari og setja sameiginlegt öryggi fólks um allan heim ofar hervæðingu. Ákallið er skýrt og fjöldi frjálsra félagasamtaka um samfélagsmál hefur tekið undir!

En þó við tökum undir það, hvað getum við gert?

Við getum staðið saman um kröfur til íslenskra stjórnvalda um að:

beina sameiginlegum fjármunum okkar til að bæta úr raunverulegum ógnum sem að okkur steðja á borð við náttúruvá og félagslegt óréttlæti
og til brýnna þarfa mannlegrar þróunar í samræmi við Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna; til loftslagsaðgerða og alþjóðlegrar heilbrigðisþjónustu, en ekki til hernaðaraðgerða og vopnakaupa í erlendum styrjöldum.
Við getum vakið þau til umhugsunar um samþættingu afvopnunar og sjálfbærni loftslagsaðgerða
og hvatt þau til að tryggja að fjármunum okkar verði varið í að styðja við borgaraleg verkefni á vettvangi almannavarna og björgunarsveita.
Við getum líka hvatt íslensk stjórnvöld til að undirrita og fullgilda sáttmálann um bann við kjarnavopnum (TPNW)
en við getum líka vakið þau til vitundar um mikilvægi þess að innleiða framsækna skattastefnu í alþjóðaviðskiptum, sem tryggt getur að auðmenn heimsins og fyrirtæki greiði sanngjarnan hlut til samfélagsins í stað þess að moka milljörðum á milljarða ofan í stríðstól, kjarnavopn og vígvélar knúnar gervigreind.
Við getum hvatt íslensk stjórnvöld til að standa vörð um lýðræðið og til að standa með okkur, og milljónum annarra í löndum um alla jörð, um að virða friðarhugsjónina.

Hvetjum íslensk stjórnvöld til að fjárfesta í friði!

-Kolbrún Halldórsdóttir

24/12/2025

Ávarp fundarstjóra friðargöngunnar 2025

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli

Kæru vinir, kæra fólk.

Það er slagveður úti og viðvaranir vegna veðurs. En hér erum við samt. Á meðan við getum valið að leita skjóls, þá eru milljónir manna um heim allan sem hafa ekki þann möguleika.

Fyrsta friðargangan var gengin á Þorláksmessu árið 1980.

Í dag, 45 árum síðar, stöndum við frammi fyrir grimmum veruleika: yfir 120 milljónir manna um alla veröld hafa neyðst til að flýja heimili sín.

Þetta eru ekki tölur á blaði — þetta er fólk. Fjölskyldur. Börn. Líf sem hafa verið rifin úr rótum sínum og svipt sínum helgasta rétti.

Fólk á flótta eru helstu þolendur hernaðarhyggju, ofbeldis og óréttlætis í heiminum.

Þegar stríð er réttlætt, þegar virði mannslífa er vegið og metið eftir uppruna eða stöðu, þá er það alltaf fólkið sem hafði enga aðkomu að hernaðarbröltinu, sem ber þyngstu byrðina.

Að ganga hér saman í dag er ekki aðeins krafa um frið — það er yfirlýsing.

Yfirlýsing um að við neitum að sætta okkur við heim þar sem ofbeldi og harðstjórn er álitin styrkur og samkennd er gerð að veikleika.

Samstaða með fólki á flótta er samstaða með friði.

Og samstaða með friði er samstaða með réttlæti fyrir alla.

Við munum halda áfram að berjast fyrir friði.

Með orðum, með verkum og samstöðu.

Fyrir öll þau sem berjast fyrir friði, hér og annars staðar.

Og fyrir öll þau sem vita, innst inni og af heilum hug,

að engin manneskja er ólögleg.

Mannúð, heimsfriður og frelsi er fyrir okkur öll!!!

Askur Hrafn Hannesson

24/12/2025

Yfirlýsing vegna heimsóknar framkvæmdastjóra Nató

By Guttormur ÞorsteinssonÁlyktun, Í brennidepli

Í tengslum við Íslandsheimsókn Mark Rutte, framkvæmdastjóra Nató, minna Samtök hernaðarandstæðinga á að bandalag það sem hann veitir forstöðu er í fararbroddi vígvæðingar í heiminum í dag. Nató er hernaðarbandalag sem hefur kjarnavopn og beitingu þeirra sem grunnstoð í vígbúnaðarstefnu sinni. NATO og þau ríki innan þess sem aðild eiga að öryggisráði SÞ hafa beitt sér hatrammlega gegn samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Nató hefur á liðnum árum rekið árásargjarna stefnu utan landamæra sinna og forysturíki þess staðið í styrjöldum víða um heim, auk þess að framleiða stóran hluta af þeim vopnum sem beitt er á öllum ófriðarsvæðum. Kröfur Nató til aðildarríkja sinna um stóraukin útgjöld til hernaðarmála þjóna þeim tilgangi að ala á ótta og óvild til að færa vopnaframleiðendum auð. Ísland ætti að standa utan Nató en treysta þess í stað á sjálfstæða og friðsama utanríkisstefnu. Friður er pólitísk lausn án morða.

28/11/2025

Hermang og hræðsluáróður

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli, Viðburður

Samtök hernaðarandstæðinga boða til óformlegs umræðufundar um hervæðingu Íslands og mótspyrnu gegn henni í Friðarhúsi miðvikudaginn 29. október kl. 20:00.

SHA leggja áherslu á að raunverulegir öryggishagsmunir Íslands byggi á friði og herleysi og kalla eftir umræðu um hvernig er hægt að vekja athygli á því meðal almennings og pressa á stjórnvöld um friðvænlegri stefnu.

Síðustu mánuði hafa dunið yfir okkur fréttir af því hvernig Ísland dregst sífellt lengra inn í stríðsæsinginn í Evrópu. Háum fjárhæðum er lofað í vopnakaup, hernaðartengdar framkvæmdir fyrir erlenda heri á Íslandi og sífellt fleiri viljayfirlýsingar eru undirritaðar um hernaðarsamvinnu. Á sama tíma hefur komið upp háværari umræða um stofnun íslensks hers. Allt gerist þetta í skugga þess að heimsmynd íslenskra- og evrópskra hernaðarsinna og talsmanna vestrænnar samvinnu hefur hrunið. Það er því langt síðan gefist hefur betra tækifæri til og verið meiri þörf á því að tala fyrir friðsamlegum valkostum.

29/10/2025

Ávarp við Reykjavíkurtjörn 6. ágúst

By Guttormur ÞorsteinssonÍ brennidepli

Áttatíu ár frá Hírósíma og Nagasakí

Í dag eru 80 ár liðin frá hinni grimmilegu kjarnorkuárás Bandaríkjamanna á Hírósíma sem fylgt var eftir með árás á Nagasakí þremur dögum síðar. Áttatíu ár frá atburðum er yfir hundrað þúsund saklausra borgara voru myrt í einni svipan í vítislogum tveggja kjarnorkuárása.
Tugþúsundir fórust í eldhafinu sem geisaði klukkustundum saman í kjölfar sprengjanna, enn fleiri á næstu vikum og mánuðum af völdum brunasára, vegna bráðrar geislunarveiki, skorts á læknisaðstoð, sýkinga og örvilnan yfir missi fjölskyldu, vina og samfélagshruns. Áður en árið 1945 var úti er talið að meira en tvö hundruð þúsund manns hafi látist vegna árásanna, um helmingur í högg- og hitabylgjunni sem fylgdi sprengingunum, hin í kjölfarið.
Og fleiri áttu eftir að deyja. Á áratugunum sem fylgdu féllu tugþúsundir í valinn – af völdum geislunar, aukinnar tíðni krabbameina og annarra langvinnra sjúkdóma. Rannsóknir benda til þess að hátt í hálf milljón manna hafi beint og óbeint látið lífið vegna gereyðingarvopnanna sem beitt var gegn Hírósíma og Nagasakí.
80 ár eru mannsævi. Bernska, ungdómur, fullorðinsár. Ævintýri, tækifæri, gleði og sorg. Lykt, bragð, hljóð, snerting, tilfinningar. Af þeim sem létust í Hírósíma og Nagasakí voru um 38 þúsund börn. Börnin sem brunnu og dóu saklaus ættu nú með réttu að njóta kyrrláts ævikvölds, fylgjast með afkomendum, rifja upp minningar, hugsa til bernskuára. Fyrir 80 árum voru þau af fullkomnu miskunnarleysi svipt framtíð sinni á kvalarfullan hátt.

Kjarnorkuváin vofir enn yfir

Tólf þúsund og þrjú hundruð kjarnaoddar eru taldir vera til í vopnabúrum níu kjarnorkuvelda og þúsundir þeirra eru í skotstöðu, reiðubúnir til notkunar hvenær sem er.
Kjarnorkusprengjur dagsins í dag eru flestar margfalt öflugri en sprengjurnar sem sprengdar voru yfir Hírósíma og Nagasakí. Ef aðeins einn þessara kjarnaodda væri sprengdur yfir stórborg myndu milljónir deyja í skelfilegri þjáningu.
Þessar níu þjóðir eiga hver um sig nægan fjölda kjarnavopna til að valda hnattrænum hörmungum – ekki þarf að sprengja nema brot af gjöreyðingarvopnum heimsins til að valda stórfelldu áfalli og jafnvel hruni siðmenningar eins og við þekkjum hana. Staðbundið kjarnorkustríð tveggja kjarnorkuvelda myndi vafalaust valda skelfilegum hörmungum fyrir allt mannkyn.
Við verðum að horfast í augu við stöðu Íslendinga í þessu samhengi. Þrátt fyrir yfirgnæfandi stuðning almennings hérlendis við bann við kjarnavopnum hafa íslensk stjórnvöld staðfastlega neitað að skrifa undir samning Sameinuðu þjóðanna um bann við vopnum af þessu tagi frá árinu 2021. Af trúmennsku við hernaðarbandalag sem lítur á kjarnavopn sem ómissandi hluta af vopnabúri sínu.

Heimshorfur

Það eru ekki friðvænlegar horfur í heiminum um þessar mundir og enn er saklaust fólk myrt unnvörpum.
Þótt kjarnorkuárásirnar á Hírósíma og Nagasakí fjarlægist í tíma munum við mörg önnur grimmileg stríð og níðingsverk frá árunum eftir seinni heimsstyrjöldina allt til dagsins í dag.
Nöfn landanna ýta við okkur; Víetnam, Kambódía, Afganistan, Írak, Bosnía, Rúanda, Súdan, Sýrland, Úkraína, Palestína …
Eins og nú voru illvirkin framin af herjum sem stýrt var af þjóðarleiðtogum og herforingjum sem unnu skipulega að afmennskun ímyndaðs óvinar. Á bak við ódæðin dyljast hagsmunir stórvelda og vopnaframleiðanda, hugmyndir kynþáttahyggju, trúarofstækis og alræðis.
Um þessar mundir horfum við upp á ólýsanlega stríðsglæpi Ísraelsmanna sem hafa látið sprengjum rigna yfir Palestínumenn á Gazaströndinni í hátt í tvö ár með gjöreyðingu þessa þéttbýla landsvæðis. Í helför sinni á Gaza hafa Ísraelsmenn myrt tugi þúsunda, örkumlað hundruð þúsundir að auki og leitt yfir saklausa íbúa hungursneyð, lyfja- og vatnsskort með því að koma í veg fyrir alþjóðlega neyðaraðstoð.
Engum dylst að miskunnarlausar árásir kjarnorkuveldisins Ísraels á Gaza eru margfaldir stríðsglæpir og þjóðarmorð sem munu hafa djúpstæð áhrif á palestínsku þjóðina um alla framtíð, jafnvel þótt glæpirnir yrðu stöðvaðir strax í dag.
Samfélagið á Gaza er hrunið til grunna en munum að rasistarnir í ríkisstjórn Netanjahús eru ekki einir á báti. Þeir eru í heilögu bandalagi – efnahagslegu og pólitísku – við Vesturlönd, sem hafa um árabil fóðrað ísraelska herinn með stríðstólum af fullkomnustu gerð. Í Ísrael hefur mannkærleikur beðið skipbrot en trúarofstæki og kynþáttahatur tekið öll völd. Á meðan fasísk stjórnvöld murka lífið úr íbúum Gaza horfa yfirvöld á Vesturlöndum í hina áttina.

Friður

Við þurfum frið. Friður hverfist um samhygð og umhyggju fyrir lífi hvers einstaklings. Hann snýst um mannlega reisn og réttindi allra til að lifa í óttaleysi frá árásum og ofsóknum. Ófriður er andstæða þessa. Hann snýst um valdatafl stórvelda, vopnaframleiðslu, uppgang öfgastefnu og afmennskun annarra þjóða og minnihlutahópa. Stríð byggjast á miskunnarleysi, yfirgangi og fullkomnu skeytingarleysi um manngildi og mannréttindi.
Áttatíu ár eru kappnógur tími til að gleyma – en sumt má ekki falla í gleymskunnar dá.
Tveimur árum eftir kjarnorkuárásirnar komu japanskir friðarsinnar saman í Hírósíma til að minnast fórnarlamba árásanna. Þeir fleyttu kertum niður Motoyasu-ána – framhjá Genbaku-hvelfingunni, minnisvarðanum sem stóð af sér árásina á borgina. Þetta hafa þeir gert hvert ár síðan til að minnast þeirra sem svipt voru lífi sínu og vonum – og tala fyrir friði og heimi án kjarnavopna.
Minningarathafnir um kjarnorkuárásirnar eru nú haldnar um allan heim. Fyrsta kertafleytingin á Reykjavíkurtjörn var haldin 6. ágúst 1985. Þá voru fjörutíu ár liðin frá árásunum, núna eru þau áttatíu. Fljótt verður öld liðin og þannig líða ár og áratugir frá atburðunum.
Fæst okkar sem hér stöndum voru komin til vits og ára árið 1945. Kjarnorkuárásirnar eru okkur ekki persónuleg minning heldur hryllilegur stríðsglæpur í fortíðinni sem ekki má gleymast. Við komum hér saman – ekki til að rifja upp eigin upplifun – heldur til þess að halda á lofti minningu þeirra sem létu lífið í kjarnorkuárásunum og brýna hvert annað til dáða í baráttunni fyrir friði og heimi án kjarnavopna.

– Snæbjörn Guðmundsson

11/08/2025

Minningarorð við Andapollinn á Reyðarfirði 6. ágúst

By Guttormur ÞorsteinssonFréttir, Í brennidepli

Börn fleyta við Andapollinn, Reyðarfirði. Mynd: Esther Ösp Gunnarsdóttir.

Í dag 6. ágúst, 80 árum eftir kjarnorkuárásina á Hiroshima og Nagasaki, komum við hér saman við Andapollinn á Reyðarfirði til að fleyta kertum. Kertin sem við setjum á yfirborð vatnsins eru ekki aðeins tákn um þau miklu sár sem urðu eftir árásina, heldur einnig tákn um það sem við ætlum að varðveita – vonina, friðinn og samstöðu sem heimurinn þarf að halda fast í.
Ég hef verið þeirrar gæfu að njótandi að fá að ferðast til Japan og heimsótti m.a. Hiroshima. Þar skoðaði ég friðarsafnið sem sýnir hvaða afleiðingar sprengingin hafði á borgina. Ég man að á safninu ríkti grafar þögn og ég var djúpt snortin vegna þeirra þjáninga og hörmunga sem Japanir þurftu að ganga í gegnum í kjölfar sprengingarinnar. Þetta var sérstök upplifun sem ég mun aldrei gleyma. Fórnarlömbin urðu mörg þar sem margir létust samstundis en aðrir glímdu við afleiðingar alla sína ævi. Eitt þessara fórnarlamba var Sadako Sasaki, en saga hennar er þekkt vegna baráttu ungrar stúlku sem var fórnarlamb kjarnorkuárásarinnar á Hiroshima. Hún sýndi hugrekki sem gerði hana að hetju í Japan.
Sadako Sasaki fæddist 7. janúar 1943 í Hiroshima, rétt tveimur árum áður en Bandaríkin slepptu kjarnorkusprengju á borgina þann 6. ágúst 1945. Þegar sprengjan féll, var hún aðeins 2 ára gömul og var stödd tveimur kílómetrum frá þeim stað þar sem sprengjan sprakk. Flestir nágrannar hennar létust en hún var heppin að lifa af, en eins og margir aðrir var hún ekki laus við langtímaáhrif geislavirkni.
Fram að 7. bekk var Sadako bara venjuleg, lífleg og hamingjusöm stúlka. Hún var í hlaupaliði skólans, var góð í íþróttum og tók virkan þátt í kapphlaupum. Svo var það dag einn þegar hún tók þátt í hlaupi fyrir skólann sinn að svimaköstin byrjuðu, hún upplifði mikla þreytu og endurtekin svimaköst í kjölfarið. Foreldrar hennar fóru með hana á sjúkrahús og niðurstaðan lá fyrir, hún greindist með hvítblæði sem á þeim tíma var kallað sprengjusjúkdómurinn. Þá varð hún að takast á við erfiðasta kapphlaup lífs síns, sem var kapphlaup við tímann.
Á meðan hún var inniliggjandi á sjúkrahúsinu, kom Chizuko vinkona hennar til hennar og minnti hana á japönsku þjóðsöguna um trönuna, heilagan fugl í Japan og þá staðreynd að ef einstaklingur gerði 1000 pappírströnur, þá myndi hann fá ósk sína uppfyllta. Á þeim tíma var Sadako fullviss um að henni myndi batna ef hún næði að búa til 1000 trönur.
Þannig byrjaði Sadako að brjóta saman pappírströnur, eða þar til hún lést aðeins 12 ára gömul. Hún hafði þá brotið saman 644 pappírströnur. Þrátt fyrir að hún hafi ekki náð að ljúka 1000 trönum, þá varð hún tákn fyrir baráttu gegn kjarnorkuvopnum, fyrir réttindum barna og fyrir friði.
Árið 1958, þremur árum eftir andlát hennar, var minnisvarði reistur í Hiroshima til að heiðra minningu hennar og ber minningarreiturinn nafn hennar. Á þessum stað er skúlptúr af henni haldandi á pappírströnu og þar er líka minningarskilti sem segir frá sögu hennar. Þegar börn heimsækja minnisvarðann, leggja þau pappírströnur á minningarreitinn, sem tákn um frið í heiminum.
Saga Sadako hefur haft mikil áhrif á heiminn og hefur verið notuð til að undirstrika hættuna af kjarnorkuvopnum og mikilvægi þess að berjast fyrir friði. Hún er einnig tákn fyrir allar þær fórnir sem barn hefur þurft að þola vegna stríðs og ofbeldis.
En hvað með börnin í dag? Þegar við minnumst Sadako, þá eigum við einnig að horfa á þau börn sem búa við raunverulegar hörmungar í nútímanum, núna árið 2025. Börn sem verða fyrir stríðsátökum, áföllum og ofbeldi á stöðum eins og Gaza, eða öðrum svæðum þar sem árásir og hamfarir eru daglegt brauð svo sem í Sómalíu og í Úkraínu. Börn sem þjást ekki bara á líkamlegan hátt, heldur einnig á andlegan og tilfinningalegan hátt, eins og Sadako, sem vissi hvað það var að berjast fyrir lífi sínu, en líka fyrir draumum um betri heim.
Börn sem búa við þessa hörmungar eins og í Gaza hafa ekki þann möguleika að búa til pappírströnur, eða vonast eftir friði. Þau líða stöðugt fyrir átök sem þau geta ekki stjórnað. Þau eru réttdræp af grimmu fólki þar sem ráðamenn Ísraels hafa gert Gaza að grafreit fyrir börn og þau þeirra sem lifa af eru fórnarlömb hungursneyðar sem er að raungerast þessa dagana. Börn deyja ekki aðeins – því mörg eru með hungur í maganum og gleymast á meðan þau lifa. Börnin eru með sár á líkama og sál og ótta í augunum. Það er óskiljanlegt hvað mannskepnan getur verið grimm.
Í minningu Sadako og allra þeirra sem hafa þjáðst, eru við minnt á ábyrgð okkar – að verja börn og tryggja að þau fái að lifa í friði. Sadako bjó til pappírströnur í þeirri von um að þær myndu fljúga í átt til friðar. Kertin sem við fleytum hér á vatninu á eftir eru líka pappírsfuglar, fljúgandi á vatninu. Þegar kertin fljóta fram hjá okkur á Andapollinum, verður hvert kerti tákn um eitt og eitt barn – ekki aðeins í Hiroshima, heldur í öllum heimshornum þar sem börn dreyma um betri heim. Kertin sem fljóta á Andapollinum eru friðartákn og börnin í Gaza sem búa við ótta, hungur og sprengjuregn eiga líka rétt á kertaljósi. Rétt á friði. Rétt á framtíð.
Ljósið sem við sendum frá okkur í kvöld fer ekki alla leið til Gaza. En kannski nær það hjörtum þeirra sem heyra. Kannski verður það kveikja um von.
Við biðjum ekki um óraunhæfa hluti, aðeins að börn fái að vera börn. Að þau fái að leika, læra, hlæja og lifa. Með hverju ljósi sem fleytir fram sendum við ósk um frið.
Friður byrjar með einu kertaljósi. Látum það lifa áfram í okkur.

-Hildur Magnúsdóttir

11/08/2025